BüyükSelçukluDevleti
BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ’NDE YÖNETİM VE TOPLUM YAPISI 1).HÜKÜMDAR İslamiyet’ten önceki Türk devlet geleneğinde olduğu gibi Büyük Selçuklu Devleti’nde de ülke, hükümdar ailesinin ortak malı kabul edilmiştir. Selçuklularda devletin tek temsilcisi sultandır. Hükümdarların, Tanrısal haklara sahip olduğu anlayışı (Kut anlayışı) İslamiyet’in kabulünden sonra kurulan devletlerde de devam eder.Devlet, "hükümdar ailesinin ortak malıdır." anlayışı devam etmiştir.Bu sistem taht kavgalarının yaşanmasına neden olmuştur. Hükümdarın; adaleti sağlamak,halkı huzur ve refah içinde yaşatmak,ülke topraklarını koruyup genişletmek,orduyu komuta etmek,vezir ve memurların atamasını yapmak,Divanı Mezalim’e başkanlık yapmak,vergi koymak gibi görevleri bulunmaktadır. Hükümdarlar Orta Asya’dan getirdikleri Han, Hakan, Kağan gibi unvanların yanında İran-İslam geleneğinde kullanılan başta Sultan olmak üzere Padişah, Şah gibi unvanlarda kullanmaya başlamışlardır HÜKÜMDARLIK SEMBOLLERİ Tuğra;hükümdarın imzası Hutbe Okutmak Menşur;Halifenin göndermiş olduğu hükümdarlık onay belgesi Nevbet (Davul) Sikke bastırmak(para bastırmak) Hilat(Halifenin gönderdiği hediyeler) Toy Alem(Bayrak Tuğ(Sancak) Çetr (saltanat şemsiyesi) Yay Unvan ve Lakaplar 2)HÜKÜMET Türklerde Orta Asya’dan getirdikleri bir toplantı geleneği (Kurultay) olmakla birlikte devlet teşkilatı konusunda İranİslam geleneğinin etkisi olmuş, Türklerin hayatına başta DİVAN teşkilatı olmak üzere pek çok yapı girmiştir. Divan Örgütü: Türk – İslam Devletleri’nde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı organa Divan denirdi. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu (hükümet)'nun görevlerini yaparlardı. Divan kararlarında son söz hükümdara aitti. Bu nedenle divan hükümdarların “Danışma Meclisi” olarak nitelendirilmiştir. BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİNDEKİ DİVANLAR DİVAN-I MEZALİM: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek örfi mahkemedir. DİVAN-I TUĞRA (DİVAN-I İNŞA): Devletin iç ve dış yazışmalarını yürüten divandır. Ferman ve beratlara hükümdarın tuğrasını çekerdi. Başkanına Tuğrai denirdi. DİVAN-I İSTİFA: Maliye işlerine bakardı.Başkanına müstevfi denirdi. DİVAN-I ARZ: Askerlik işlerine bakan divandır. DİVAN-I SALTANAT: Büyük Selçuklular da, Vezir-i Aza’mın başkanlığında toplanan divana “Divan-ı Saltanat (Büyük Divan)” denirdi. DİVAN-I İŞRAF: Mali ve İdari işleri teftiş eden divandır. Başkanına müşrif denirdi. HUKUK SİSTEMİ İslamiyet’in kabulü ile meydana gelen en büyük değişikliklerden birisi de hukuk alanında olmuştur. Türk – İslam Devletleri’nde Hukuk 2’ye ayrılmıştır. A) Şer’i Hukuk: Kaynağını Kuran’dan alan İslam hukuk kurallarıdır. Şer’i davalara kadılar bakardı. Kadıların başında baş kadı da denilen “Kad’ül Küdat” bulunurdu. Hükümdar veya vezir tarafından atanırdı. Kadılar din ile ilgili konularda yetkili sayılırlardı. Kaynağını Eski Türk töresidir.Bu mahkemelerin başı Emir-i Dad idi. Askeri davalara Kadıasker (Kazasker) bakardı. Sultan’ın başkanlık ettiği özel mahkeme niteliğinde “Divan-ı Mezalim” bulunmaktaydı. Bu Mahkeme eski Türk Devletlerinde olduğu gibi hükümdarın töre yapabilme gücünü kullandığı mahkemelerdir. Kadıların kararlarına burada itiraz edilebilirdi.Kararları kesindi. B).ÖRFİ HUKUK ASKERİ TEŞKİLAT GULAM SİSTEMİ NEDİR? Türk-İslam devletlerinin temeli güçlü bir orduya dayanmaktadır. Türkler,İslamiyet öncesinde olduğu gibi ordu-millet anlayışını benimsemişlerdir. Dönemin en güçlü ordusu Sultan Melikşah zamanında oluşturulmuş ve diğer Türk devletlerine örnek teşkil etmiştir. EKONOMİK HAYAT Asya’da kurulan Karahanlılardan Mısır’da kurulan Tolunoğlularına kadar bütün Türk-İslam Devletlerinde tarım,hayvancılık ve ticaret temel geçim kaynağıdır. Türk-İslam devletlerinde artık başlıca geçim kaynağı tarımdır. Tarım başlasa da Türk toplumunda sınıflaşma ve kölecilik olmamıştır. Bunun sebebi ise: Ülke hanedanın yani toprak devletin malıdır. Ayrıca İkta sisteminde köylüye ekebileceği büyüklükte toprak verilir. Yani tarımda bir işgücü ihtiyacı yoktur. Diğer yandan egemen olduğu bölgelerden geçen ipek ve baharat ticaret yolları sayesinde de ticarette de bir hayli ileri girmişlerdir. Ticaretin gelişmesine önem vermişler tüccarların güvenliği ve ihtiyaçları için “Kervansaraylar” yaptırmışlardır. Selçuklu esnafı kendi aralarında “Fütüvvet” denilen dini iktisadi bir teşkilat kurmuşlardır. FÜTÜVVET TEŞKİLATI Abbasilerde Fütüvvet(kardeş,yiğit) teşkilatı denilen esnaf örgütlenmesi küçük değişikliklerle Türk-İslam Devletlerinde Lonca ve Ahilik şeklinde yapılandırılmıştır. Fütüvvet hem dini hem de mesleki birlik ve esnaf teşkilatını oluşturmuştur. Teşkilata üye olan zanaatkarlar ahlaki kurallara uymak zorundadır. Bu teşkilat fütüvvetname denilen meslek ilkelerine göre idare edilmiştir. Çıraklık,kalfalık ve ustalık şeklinde meslek hiyerarşisi bulunmaktadır. Büyük Selçuklulardaki Fütüvvet Teşkilatı,Anadolu Selçuklu Devletinde ise Ahilik Teşkilatı olarak anılmış,daha sonra Osmanlı Devletinde küçük değişikliklerde uygulanmıştır. Esnaflar halka yönelik mesleki eğitim verir,esnaflar arasında mesleki dayanışmayı sağlar,ürün fiyatlarını tespit eder,üreticinin ve tüketicinin haklarını korur,kalite standartlarına uygun üretim yapılmasını sağlar. TOPRAK YÖNETİMİ İkta sistemi, bazı İslam devletleri tarafından uygulamaya alınan ve zaman içerisinde gelenekselleşen toprak sistemine verilen isimdir. İkta sitemi, mülkü devlette olan, kullanımı ise ikta sahibinde bulunan toprakların gelirlerinin veya vergilerinin devlete hizmet yapan kişilere verilmesidir. İkta sahipleri devletten maaş almamış,bu toprakların vergileriyle geçinmişlerdir.Mali açıdan fayda getirdiği gibi savaşa hazır olan askerlerin yetişmesi ve bu askerlerin ihtiyaçlarının karşılanması görevlerini görmüştür.Bu sistemi Emeviler,Selçuklular ve Osmanlı Devleti (tımar sistemi)uygulamıştır. İKTA SİSTEMİ İKTA SİSTEMİNİN FAYDALARI Devlete mali ve askeri bakımdan çok büyük güç katmıştır. Osmanlı'daki tımar sisteminin temeli İkta ile atılmıştır. İkta sistemi sayesinde tarımsal faaliyetlerin devamlılığı ve toprakların güvenliği garanti altına alınmıştır. Devletin giderlerini azaltmıştır. Topraktan elde edilen gelirlerle, sivil ve askeri erkanın giderleri belli ölçülerde sağlanmıştır. Taşra bölgelerinde devletin otoritesi sağlama alınmıştır. Göçebe halkların yerleşik düzene geçiş yapmasına katkı sağlamıştır. BİLİM VE SANAT Türk İslam medeniyeti içerisinde eğitim ve öğretim faaliyetleri bakımından Büyük Selçuklu Devleti Dönemi, bir dönüm noktası olarak kabul edilmiştir. Daha önceleri düzensiz bir biçimde yapılan eğitim ve öğretim faaliyetleri Sultan Alp Arslan zamanında belli bir programla sistemli hâle getirilerek devlet himayesi ile verilmeye başlanmıştır. Büyük Selçuklu Devleti ortaya koyduğu sistemli eğitim politikasını medreselerde uygulayarak insanlığın geleceğini inşa eden ilmi koruma altına almış, yükseltmiş ve yaymıştır. İlk Selçuklu Medreseleri Tuğrul Bey döneminde Nişabur'da açılmıştır. Selçukluda eğitim ve medrese denilince mutlaka bilmemiz gereken Sultan Alparslan ve onun veziri Nizamülmülk'tür. Alpaslan'ın emri ile ilkini Nişabur'da açtığı ( en ünlüsü Bağdat Nizamiye Medresesi) ve kendi adıyla anılan Nizamiye Medreseleri Dünya eğitim tarihinde yeni bir çığır açmıştır. Nizamiye Medreseleri Dünya'da ilk kez programlı eğitimin uygulandığı eğitim kurumu olduğu için dünyanın ilk üniversitesi olarak kabul edilir. NİZAMİYE MEDRESELERİ Sürekli sınırları genişleyen devletin, artan devlet adamı ihtiyacını karşılamak Hasan Sabbah ve Bâtınilik ile mücadele edecek âlimler yetiştirmek İslamiyeti yeni kabul etmiş Türklere İslamı doğru öğretecek din âlimi yetiştirmek NİZAMİYE MEDRESELERİNİN KURULUŞ AMACI Büyük Selçuklu Devleti Dönemi’nde açılan medreselerin programlarında İslami bilimlerle birlikte matematik, astronomi, felsefe, fizik, tıp, tarih, edebiyat gibi akli bilimler de yer almıştır. İslami bilimlerde Eş-Şirazî, Cüveynî, Gazzalî ve ErRazî gibi âlimlerle birlikte diğer bilimlerde de önemli âlimler yetişmiştir. Özellikle matematik bilimi Selçuklular Devri’nde yüksek bir seviyeye ulaşmıştır. Astronomi bilimi medreselerde verildiği gibi özellikle rasathanelerde de verilmişti. Sultan Melikşah büyük harcamalar yaparak İsfahan ve Bağdat’ta rasathaneler kurdurmuştu.